مراقبه شرط اصلی سیر و سلوک عملی

«مراقبه» شرط اصلی سیر و سلوک عملی

از ابزار و وسایلى که در اختیار انسان قرار دارد تا او را در جهت رسیدن به کمال یارى دهد، از نظر اسلام «مراقبه » به همراه لوازم آن مى باشد. به بیان دیگر، از نظر اسلام، اگر کسى بخواهد خودسازى کند و به کمال شایسته خود برسد، یکى از مهم ترین ابزارها، «مراقبه » است، منتها موفقیت در مراقبه، متوقف بر لوازمى است که توضیح هر یک به اختصار در ذیل مى آید:
1. مشارطه:
یعنى انسان ابتدا باید با خودش قرارداد و پیمان ببندد که طبق برنامه اى عمل کند; بدین گونه که تصمیم بگیرد و بخواهد که از رفتار، گفتار و اندیشه هاى غیرالهى، فاصله بگیرد و به رفتار، گفتار و اندیشه هاى الهى نزدیک تر شود و به تدریج، «خوى الهى » به خود بگیرد.
2. مراقبه:
یعنى انسان در طول زندگى، مدام مراقب حال و وضع خود باشد تا مطابق پیمانى که با خود بسته، عمل کند و - به اصطلاح - خود را به دست امواج هوا و هوس نسپارد، بلکه از حالت انفعالى خارج شود و موضعى فعال پیدا کند تا به تدریج، بتواند نقشى را که شایسته است در هدایت سرنوشت خود و دیگران بر عهده بگیرد. چنین فردى لازم است در زندگى فردى هدفمند باشد و اهداف الهى را ماوراى سایر اهداف زندگى خود قرار دهد. البته میزان موفقیت انسان در جهت مهار و تعدیل و مواظبت از اعمال خود، علاوه بر سعى و تلاش و دقت او با مراتب ایمان، تقوا و توجه او به خدا متناسب است.
3. محاسبه:
یکى از لوازم موفقیت در مراقبه این است که سالک در آخر هر روز، زمان مناسبى را براى رسیدگى به اعمال روزانه خود اختصاص دهد و از خود حساب بکشد که آیا مطابق پیمانى که بسته است عمل کرده یا نه؟ هدف از این کار عبارت است از کاهش تدریجى عادات رذیله و زشت مانند حسد، غیبت، تهمت، ریا و منفى گرایى و افزایش تدریجى عادات نیکو همچون اخلاص، هم دلى، نوع دوستى و ایثار. در این مرحله، اگر سالک مطابق پیمان عمل کرده باشد، باید شکر و سپاس الهى به جاى آورد و سجده شکر انجام دهد.
4. معاتبه:
اگر سالک مطابق عهد و پیمانى که بسته عمل نکرده باشد، پاى «معاتبه » به میان مى آید؛ یعنى باید خود را ملامت کند و مورد سرزنش و عتاب قرار دهد که چرا پیمان شکنى کرده، پس توبه و استغفار کند که دیگر پیمان شکنى نکند.
5. معاقبه:
اگر سالک مطابق قول و قرارى که بسته عمل کرده، اما مقدار کمى هم تخلف داشته باشد، مساله «معاقبه » مطرح مى شود، یعنى باید خود را رنج دهد و عقاب نماید و از بعضى از نعمت ها محروم سازد؛ مثلا، اگر قرار گذاشته بوده تفریح کند، به سبب خلافى که انجام داده خود را از تفریح محروم سازد.
6. مجاهده:
اگر مقدار تخلف زیاد باشد - یعنى کار شایسته اى انجام داده، اما کار ناشایست زیادى نیز کرده - در این جا مساله «مجاهده » پیش مى آید. در این مرحله، مجازات و تنبیه شدیدتر است؛ به این معنا که عقوبت ها با انجام کارهاى سخت - مانند روزه هاى مستحبى و برخى دیگر از عبادت ها - همراه است تا خود را بسازد و جهاد نماید و دوباره از برنامه تخلف نکند. بدین سان، به تدریج، شخص مهار نفس خود را در دست مى گیرد و آن را در مسیر مطلوب، که همان مسیر الهى شدن تدریجى است، هدایت مى نماید.

منابعی را جهت مراجعه و مطالعه معرفی می نماییم.
1. شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، روح الله موسوى خمینى
2. شرح حدیث جنودِ عقل و جهل، روح الله موسوى خمینى